İcraya Konulan Karar Bozulursa Ödenen Para Nasıl Geri Alınır?

Mahkeme kararına dayanılarak icra takibi başlatılmış ve borçlu parayı ödemiş olabilir. Hatta ödeme isteğe bağlı olarak değil; banka hesabındaki paranın haczedilmesi, maaştan kesinti yapılması veya haczedilen bir malın satılması sonucunda gerçekleşmiş olabilir. Daha sonra mahkeme kararının kanun yolu incelemesinde bozulması, doğal olarak şu soruyu ortaya çıkarır: Artık dayanağı ortadan kalkan karar nedeniyle ödenen para nasıl geri alınacaktır?

İcra ve İflas Kanunu bu ihtimali özel olarak düzenlemektedir. İİK m.40'ta yer alan icranın iadesi, daha önce icra edilmiş bir ilamın kanun yolu sürecinde ortadan kalkması ve gerekli şartların gerçekleşmesi hâlinde, cebri icra sonucunda meydana gelen durumun eski hâline getirilmesini sağlayan mekanizmadır.

Burada önemli bir ayrıntı vardır. Bir kararın bozulması ile borçlunun ödediği parayı hemen geri almaya hak kazanması her zaman aynı anda gerçekleşmez. Bozma kararı çoğu durumda uyuşmazlığın tamamen sona erdiğini göstermez. Dosya yeniden görülebilir ve yeni bir hüküm kurulabilir. Bu sebeple bozma sonrasında uyuşmazlığın nasıl sonuçlandığı, icranın iadesinin kapsamını belirleyen temel unsurlardan biridir.

Bir örnek üzerinden düşünelim. İlk derece mahkemesi davalının davacıya 1.000.000 TL ödemesine karar vermiş ve bu hüküm kesinleşmeden icraya konulmuş olsun. Borçlu icra dosyasına 1.000.000 TL ile takip nedeniyle oluşan diğer kalemleri ödemiş, para da alacaklıya aktarılmış olabilir. Karar daha sonra kanun yolu incelemesinde bozulursa, icra dosyasındaki ödeme geçmişi önem kazanır.

Dosya yeniden görüldüğünde davanın tamamen reddedilmesi ihtimali vardır. Böyle bir durumda ilk hüküm nedeniyle yapılan tahsilatın hukuki dayanağı ortadan kalkabilir. Yeni hükmün kesinleşmesinden sonra İİK m.40'ın şartları çerçevesinde icranın eski hâline getirilmesi ve cebri icra sonucunda alacaklıya ödenmiş tutarın geri alınması gündeme gelir.

Yeni yargılama sonunda alacağın tamamen ortadan kalkması şart değildir. İlk kararda 1.000.000 TL'ye hükmedilmişken yeni ve kesinleşen hükümde alacak 400.000 TL olarak belirlenebilir. Bu durumda da önceki icra dosyasında tahsil edilen miktar ile son hükmün ortaya çıkardığı hukuki durum karşılaştırılır. İcranın iadesi, dosyanın gerçek sonucuna göre tamamen veya kısmen söz konusu olabilir.

İcranın iadesinin önemli özelliklerinden biri, şartları gerçekleştiğinde borçlunun daha önce ödediği tutarı geri alabilmek için her durumda ayrıca yeni bir alacak davası açmak zorunda bırakılmamasıdır. İcra hukukunun kendi içinde eski hâle dönüşü sağlayan özel bir sistem bulunmaktadır. Bu özellik, yıllarca sürebilecek yeni bir yargılamanın önüne geçmesi bakımından önemlidir.

İİK m.40 bakımından yalnızca “para ödedim” denilmesi de yeterli değildir. Ödemenin icra edilen ilama dayanması gerekir. İcra dosyasındaki tahsilat kayıtları, reddiyat işlemleri, banka hareketleri ve varsa haciz veya satış işlemleri incelenerek paranın kimden ne şekilde tahsil edildiği ve kime ödendiği belirlenmelidir.

Örneğin borçlu, icra takibi başlamadan önce taraflar arasındaki başka bir anlaşma nedeniyle doğrudan alacaklıya ödeme yapmışsa, bu ödemenin İİK m.40 kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği ile icra dosyasından cebren tahsil edilen bir paranın iadesi aynı mesele değildir. İcranın iadesi kurumu, ilamın icrası sonucunda ortaya çıkan durumun eski hâline döndürülmesine yöneliktir.

Geri alınacak miktarın hesabında da dosyanın yalnız ana para rakamına bakılarak değerlendirilmesi yeterli olmayabilir. İcra takibinde ana alacak yanında faiz, vekâlet ücreti, yargılama gideri ve icra giderleri gibi farklı kalemler tahsil edilmiş olabilir. Bozma sonrasında kurulan ve kesinleşen hükmün kapsamına göre hangi kalemlerin iade konusu olabileceği ayrıca hesaplanmalıdır.

Bir başka ihtimal, borcun para yerine bir malın teslimine ilişkin olmasıdır. İİK m.40 yalnızca nakit ödeme yapılmış dosyalar bakımından düşünülmemelidir. İlamın icrası sonucunda borçludan bir mal alınmış ve daha sonra icranın dayanağı değişmişse eski hâle getirme meselesi malın niteliğine ve mevcut durumuna göre ayrıca değerlendirilir.

Bu sistem alacaklı açısından da önemlidir. Kesinleşmeden icra edilebilir bir mahkeme kararına dayanarak takip başlatmak hukuken mümkün olabilir. Fakat kararın kanun yolu incelemesinde bozulması ve sonraki yargılamanın borçlu lehine kesinleşmesi hâlinde, daha önce icra yoluyla elde edilen paranın alacaklıda kalmaya devam edeceği düşünülmemelidir.

Borçlu bakımından ise iki farklı koruma mekanizmasını birbirinden ayırmak gerekir. İcranın geri bırakılması, kanun yolu incelemesi devam ederken icranın gerçekleşmesini önlemeye yöneliktir. İcranın iadesi ise icra gerçekleştikten ve dayanak hüküm sonradan değiştikten sonra eski hâle dönüşle ilgilidir. Biri henüz yapılmamış cebri icra işlemlerine karşı koruma sağlarken diğeri gerçekleşmiş icranın sonuçlarını gidermeye yönelir.

Bu ayrım pratikte oldukça önemlidir. Borçlu zamanında icranın geri bırakılmasını sağlayamamış ve para tahsil edilmiş olsa bile, bu durum kararın daha sonra lehine sonuçlanması hâlinde hiçbir hukuki imkânının kalmadığı anlamına gelmez. İİK m.40 tam da böyle bir durumda devreye girebilir.

İcra dosyasından ödeme yapıldıktan sonra karar bozulduğunda bakılması gereken yalnız bozma kararının tarihi değildir. İlk hüküm gereğince ne kadar tahsil edildiği, para veya malın alacaklıya geçip geçmediği, bozma sonrasında hangi hükmün kurulduğu ve bu hükmün kesinleşip kesinleşmediği birlikte değerlendirilmelidir. İcranın iadesi, bozulan kararın geçmişte yarattığı cebri icra sonucunu yeni ve kesin hukuki duruma uyarlayan mekanizmadır.