Mal Beyanı Nedir?

İcra takibinde “mal beyanı” denildiğinde çoğu kişinin aklına borçlunun evini, aracını veya banka hesabını icra dairesine bildirmesi gelir. Oysa İcra ve İflas Kanunu'ndaki mal beyanı bundan daha geniş bir içeriğe sahiptir. Borçlunun yalnız sahip olduğu malları değil, alacak ve haklarını, gelirlerini, geçimini hangi kaynaklarla sağladığını ve borcunu ne şekilde ödeyebileceğini de kapsayan bir bildirim söz konusudur.

İcra ve İflas Kanunu'nun 74. maddesine göre mal beyanı; borçlunun kendisinde veya üçüncü kişilerde bulunan mal, alacak ve haklarından borcuna yetecek miktardakileri, bunların niteliğini, her türlü kazanç ve gelirini, geçim kaynaklarını ve borcunu nasıl ödeyebileceğini icra dairesine yazılı veya sözlü olarak bildirmesidir.

Buradaki önemli nokta, mal beyanının “üzerime kayıtlı hiçbir şey yok” cümlesinden ibaret olmamasıdır. Borçlunun tapuda evi veya trafik sicilinde aracı bulunmayabilir; fakat maaşı, serbest meslek kazancı, banka hesabı, üçüncü kişiden alacağı, şirketten doğan mali hakkı veya başka bir gelir kaynağı bulunabilir. Beyanın kapsamı bunları da dikkate alır.

Bunun tersine, gerçekten haczedilebilir malı bulunmayan kişinin gerçekte sahip olmadığı bir malı göstermesi beklenmez. Mal beyanında bulunmak ile mutlaka mal göstermek aynı şey değildir. Borçlunun hiçbir malı yoksa bu durumun doğru biçimde bildirilmesi de mal beyanının konusu olabilir.

Bu ayrım özellikle “malım yoksa mal beyanı veremem” düşüncesini ortadan kaldırır. Kanunun istediği, borçlunun var olmayan bir mal yaratması değil; ekonomik durumunu gerçeğe uygun biçimde açıklamasıdır.

Mal beyanının miktar bakımından da sınırı vardır. Kanun, borçlunun bütün malvarlığını hiçbir ayrım gözetmeden saymasını değil, borca yetecek miktardaki mal, alacak ve hakların bildirilmesini esas alır. Bunun yanında kazanç, gelir ve geçim kaynaklarına ilişkin bilgiler de beyanın içeriğindedir.

Örneğin 150 bin TL borcu bulunan kişinin 5 milyon TL değerinde taşınmazı ile ayrıca başka malları varsa, mal beyanının amacı borcun tahsilini mümkün kılacak malvarlığının ortaya konulmasıdır. Buna karşılık hiçbir taşınmazı bulunmayan fakat düzenli maaş alan borçlunun gelirinin de beyan bakımından önemi vardır.

Mal beyanı icra dairesine yapılır. Kanun bunun yazılı veya sözlü olarak gerçekleştirilebilmesine imkân tanımaktadır. Sözlü beyanın icra dairesince tutanağa geçirilmesi söz konusu olur. Uygulamada beyanın içeriğinin sonradan tereddüt yaratmaması bakımından açık, anlaşılır ve doğrulanabilir biçimde kurulması önemlidir.

Mal beyanı ile icra dairesinin yaptığı malvarlığı araştırması da birbirinden farklıdır. Günümüzde tapu, araç, banka ve çeşitli kayıtlar üzerinden elektronik sorgulamalar yapılabilmesi, mal beyanı kurumunu ortadan kaldırmış değildir. Birisi borçlunun kanundan kaynaklanan bildirim yükümlülüğü, diğeri ise icra takibinde malvarlığının araştırılması ve haczi için kullanılan araçlardır.

Borçlunun mal beyanında bir banka hesabını veya taşınmazını göstermesi, o malın beyanla birlikte kendiliğinden haczedildiği anlamına da gelmez. Beyan ile haciz ayrı işlemlerdir. Alacaklının haciz talebi ve icra dairesinin ilgili malvarlığı üzerinde haciz işlemini uygulaması gerekir.

Aynı şekilde mal beyanında bulunmak borcu kabul etmek veya borçtan doğan bütün hukuki itirazlardan vazgeçmek şeklinde değerlendirilmemelidir. Takibin türüne, kesinleşme durumuna ve borçlunun daha önce yaptığı itirazlara göre hukuki durum ayrıca incelenir.

Mal beyanının hangi aşamada ve hangi süre içinde yapılacağı ise takip türüne göre dikkatle değerlendirilmelidir. Genel haciz yoluyla takipte ödeme emrinin içeriğinde borçluya ödeme ve itiraz süreleriyle birlikte mal beyanına ilişkin ihtar da yer alır. Borçlunun takibe itiraz etmesi ve itirazın daha sonra iptal edilmesi veya kaldırılması hâlinde ise kanunda ayrıca mal beyanı yükümlülüğünün başlangıcına ilişkin düzenleme bulunmaktadır.

İcra ve İflas Kanunu'nun 75. maddesine göre itirazının iptaline veya kesin ya da geçici olarak kaldırılmasına karar verilen borçlu, kararın kendisine tebliğinden itibaren üç gün içinde mal beyanında bulunmak zorundadır. Karar borçlunun yüzüne karşı verilmişse süre tefhimden başlar.

Mal beyanında bulunmamanın sonuçları hakkında eski bilgilerle hareket edilmemesi gerekir. İcra ve İflas Kanunu'nun 337. maddesinin mal beyanında bulunmamaya ilişkin eski ceza düzenlemesinin birinci fıkrası Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir. Ancak bu durum mal beyanı kurumunun ve İİK'nın 76. maddesindeki tazyik hapsi mekanizmasının tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.

İİK'nın 76. maddesine göre mal beyanında bulunmayan borçlu, alacaklının talebi üzerine, beyanda bulununcaya kadar icra mahkemesi hâkimi tarafından bir defaya mahsus olmak üzere tazyik hapsine tabi tutulabilir; kanunda bu hapsin üç ayı geçemeyeceği düzenlenmiştir. Buradaki yaptırımın amacı borçluyu borcunu ödemediği için cezalandırmak değil, kanuni beyan yükümlülüğünün yerine getirilmesini sağlamaktır.

Bu ayrım Anayasa'nın borç nedeniyle özgürlükten yoksun bırakılmama ilkesi bakımından da önem taşır. Kişi yalnız borcunu ödeyemediği için hapsedilmez; burada tartışılan husus borcun kendisi değil, icra hukukunda öngörülen mal beyanı yükümlülüğünün yerine getirilmesidir.

Gerçeğe aykırı beyanda bulunmak ise hiç beyanda bulunmamaktan farklı bir meseledir. Borçlunun malvarlığını gizlemek amacıyla gerçeğe aykırı bilgi vermesi, şartları oluştuğunda İcra ve İflas Kanunu'nda ayrıca yaptırıma bağlanan sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle mal beyanının yalnız süresinde değil, gerçeğe uygun şekilde verilmesi gerekir.

Kanun ayrıca malvarlığı sonradan değişen borçlu bakımından da bir yükümlülük öngörmektedir. İİK'nın 77. maddesine göre beyanında malı olmadığını bildiren, borcuna yetecek mal göstermeyen veya beyandan kaçınan borçlu, sonradan kazandığı malları ve kazanç ya da gelirindeki artışları kanunda belirtilen süre içinde icra dairesine bildirmekle yükümlüdür.

Bu düzenleme mal beyanının yalnız tek bir güne ait fotoğraf olmadığını gösterir. Borçlu bugün işsiz ve malvarlıksız olabilir; birkaç ay sonra çalışmaya başlayabilir veya yeni bir mal edinebilir. İcra takibinin devam ettiği bir durumda sonradan ortaya çıkan ekonomik değişikliklerin de hukuki önemi bulunabilir.

Mal beyanı yapılırken en sağlıklı yaklaşım, borçlunun ekonomik durumunu ne eksik ne de gerçeğe aykırı biçimde aktarmaktır. Taşınmaz, araç ve banka hesabı gibi klasik malvarlığı unsurlarının yanında üçüncü kişilerdeki alacaklar, düzenli gelirler ve geçim kaynakları da gözden geçirilmelidir.

Mal beyanı borcun ödenmesi değildir; haciz işlemi de değildir. Borçlunun tahsil bakımından önem taşıyan ekonomik durumunu icra dosyasına açıklamasıdır. Hiç malı bulunmayan kişinin de, önemli malvarlığı bulunan kişinin de bu kurum karşısındaki yükümlülüğü sahip olduğu gerçek ekonomik durumu doğru şekilde bildirmek üzerinden değerlendirilir.